Er is een reden waarom Aragorn in Lord of the Rings geen machinegeweer leegschiet op de orks, maar ze met een glanzend zwaard te lijf gaat. Zijn maliënkolder en rijk versierde harnas lijken in niets op het grauwe uniform dat J.R.R. Tolkien zelf droeg in de loopgraven. We zijn er nu aan gewend, en talloze fantasy schrijvers na hem baseerden hun verzonnen wereld op het middeleeuwse Europa, maar waarom heeft Tolkien deze keuze gemaakt?
Een belangrijke factor was de invloed van William Morris. Morris was een Britse ontwerper uit de negentiende eeuw, die onder andere een aantal fantasy boeken heeft geschreven. Tijdens zijn studententijd die hij, net als later Tolkien, in Exeter College in Oxford doorbracht, raakte hij in de ban van de verhalen over koning Arthur. Ook bewonderde hij de Gotische architectuur van de middeleeuwen. Hij zag het als een tijd waarin ambachtslieden veel autonomie hadden, een groot contrast met de mensonterende omstandigheden in de Victoriaanse fabrieken .
Morris was niet de eerste die fictie schreef met fantasie elementen, maar zijn innovatie was dat hij in zijn latere werk een wereld schiep die in alles leek op de wereld waarin de Arthur verhalen zich afspeelden. Galopperende paarden en wapperende vaandels, een gevaarlijke maar onweerstaanbare vrouw diep in het woud – er komt geen fiets of lantaarnpaal aan te pas.
In zijn brieven noemt Tolkien het werk van Morris als een grote inspiratiebron. Mij valt bijvoorbeeld zijn gebruik van het woord fellowship op, zoals de titel The Fellowship of the Ring. Voor Morris was fellowship, kameraadschap, het belangrijkste in het leven. Zijn tomeloze inzet voor de socialistische beweging wordt weerspiegeld in de heldenmoed van zijn personages die hun leven op het spel zetten voor de gemeenschap.
Tolkien bracht de ingrediënten van Morris’ verhalen bij elkaar en systematiseerde het tot een mythologie van Engeland. Met zijn katholieke geloofsovertuiging legde hij meer nadruk op de spirituele kant van het fantasy genre. Allemaal verlangen we naar een verbintenis die ons leven zin geeft, naar eenheid in plaats van gebrokenheid. De verhalen over Midden-Aarde raken aan dit heimwee naar het paradijs. Na zijn afschuwelijke ervaringen tijdens de eerste wereldoorlog hield Tolkien zich vast aan de hoop dat er meer was dan oorlog en dood en boetseerde hij het tot een verhaal. Deze overtuigde keuze voor de verbeelding is ook voor mij de reden om te schrijven.
In zijn tijd werd Tolkien vaak beschuldigd van escapisme, werden zijn boeken gezien als sprookjes die niets met de echte wereld te maken hadden. Wat is echt? brengt Tolkien hier tegenin in zijn essay On Fairy Stories. Is de oerlelijke overkapping van het station echter dan de koepel van de hemel die zich daarboven uitspant? Gevangen in een tijd van milieuvervuiling, machinegeweren en bommen willen de schrijvers van de hoop inderdaad ontsnappen. Je kunt het ze niet kwalijk nemen.